बाळ कोणत्या बाजूला आहे?

पोटात बाळाची स्थिती उलटी झाल्यास काय उपाय करावेत व अशावेळी कोणती काळजी घ्यावी?

प्रेग्नेंसी दरम्यान गर्भाशयातील बाळाच्या स्थितीत अनेक बदल घडून येतात. यातीलच एक स्थिती गर्भातच बाळ उलटं फिरणं ही देखील आहे. काही प्रकणांमध्ये प्रेग्नेंसीच्या शेवटच्या काळात बाळाचे पाय खालच्या बाजूला व डोकं वरच्या बाजूला फिरतं ज्यामुळे डिलिव्हरी दरम्यान धोका निर्माण होतो. अशी स्थिती उद्भवल्यास काय काळजी घ्यावी व उपाय करावेत?
 
गरोदरपणाचा काळ (pregnancy tips) हा अत्यंत जोखमीचा असतो. कधी कधी 100% घेतलेली काळजी सुद्धा अपुरी पडते आणि ज्या समस्यांचा आपण विचारही केलेला नसतो त्या समस्या निर्माण होतात. अशीच एक समस्या म्हणजे गर्भातील अर्भक उलटे होणे (Breech pregnancy). सामन्यत: अर्भक हे सरळ स्थितीमध्ये असते व त्याचा स्त्रीला कोणताही त्रास होत नाही मात्र जेव्हा अर्भक हे उलट्या स्थितीमध्ये असते तेव्हा मात्र आईला शक्य तितकी काळजी घ्यावी लागते, अन्यथा त्याचे अतिशय दुष्परिणाम होऊ शकतात.

या स्थितीमध्ये गर्भाशयात बाळाचे डोके वरच्या बाजूस पाय खालील बाजूस अर्थात बर्थ कॅनॉलच्या (birth canal) दिशेने होतात. हि स्थिती उलटी स्थिती मानली जाते कारण सामान्यत: बाळ बाहेर येताना त्याचे डोके सर्वप्रथम बाहेर येते. या उलट्या स्थितीला वैद्यकीय भाषेत ब्रीच बर्थ (what is breech birth) सुद्धा म्हणतात. आज आपण याच बद्दल सर्व माहिती जाणून घेऊया आणि याबाबत काळजी कशी घ्यावी हे सुद्धा जाणून घेऊया.
गर्भात बाळ उलटे होण्याचा प्रकार

बीच प्रेग्नन्सीचे मुख्य तीन प्रकार असतात- फ्रँक, कंप्‍लीट आणि फुटलिंग ब्रीच होय. यापैकी फ्रँक ब्रीचमध्ये (frank breech position) बाळाचे डोके आणि पाय वरच्या बाजूस आणि नितंब म्हणजेच हिप्स खालील बाजूस असतात. तर कंप्‍लीट ब्रीचमध्ये (complete breech position) बाळाचे पाय आणि नितंब खालील बाजूस राहतात आणि दोन्ही गुडघे दुमडलेले राहतात. शेवटच्या अर्थात फुटलिंग ब्रीचमध्ये (footling breech position) बाळ क्रॉस स्थितीत बसलेले असते. हे सर्व प्रकार घातक असून गरोदरपणात धोका निर्माण होतो. मात्र सर्व प्रकारांवर आता उपचार उपलब्ध असून स्त्रीने योग्य काळजी घेतली तर ती यावर सहज मात करू शकते.

गर्भात बाळ उलटे होण्याचे कारण
अजूनही डॉक्टरांना ब्रीच प्रेग्नन्सीचे योग्य कारण माहित झालेले नाही परंतु अमेरिकन प्रेग्‍नेंसी असोसिएशन यांच्या मतानुसार पूर्वी अनेक वेळा गरोदर राहिल्याने, जुळी मुले झाल्याने आणि पहिल्या गरोदरपणात 9 महिन्यांच्या आधी डिलिव्हरी झाल्या कारणाने ब्रीच प्रेग्नन्सी होऊ शकते. याशिवाय गर्भाशयामध्ये जास्त किंवा कमी एमनियोटिक फ्ल्यूइड असल्याने, गर्भाशयाचा आकार असामान्य असल्याने आणि प्लेसेंटा प्रीविआच्या स्थितीमध्ये अशी समस्या निर्माण होऊ शकते. मात्र या केवळ शक्यता असून नेमके कोणत्या कारणामुळे ब्रीच प्रेग्नन्सी उद्भवते हे अजून स्पष्ट झालेले नाही.

बाळ उलटे झाल्यास काय करावे?
गर्भात जर बाळ उलट्या स्थितीत जन्माला आले तर या स्थितीमध्ये ऑपरेशन करूनच डिलिव्हरी करावी लागते. उलट्या स्थितीतील बाळाची प्रसुती करणे सोपे नसते. मात्र आता वैद्यकीय क्षेत्र प्रगत झाल्याने ऑपरेशन हा एकमेव यावरचा रामबाण उपाय मानला जातो. पूर्वीच्या काळात बाळ उलटे जन्माला आल्यास अनुभवी सुयीणी ऑपरेशन शिवाय सुद्धा सुरक्षित प्रसूती करून दाखवायच्या. मात्र त्यामध्ये आईच्या जीवाला कधी कधी धोका निर्माण व्हायचा. आजही अतिशय अनुभवी गायनेकोलॉजिस्‍टच्या निगराणी खाली पूर्ण प्लानिंग करून नॉर्मल डिलिव्हरी केली जाऊ शकते. मात्र त्यासाठी अतिशय अनुभव गाठीशी असावा लागतो कारण एक चूक आई व बाळ दोघांच्या जीवावर बेतू शकते. त्यापेक्षा ऑपरेशन हा सुरक्षित उपाय आहे.

उलट्या स्थितीतील बाळाला सरळ कसे करावे?
जर गरोदरपणात बाळ उलट स्थितीत जन्माला आले असेल तर बाळाची ही स्थिती सामान्य केली जाऊ शकते. मात्र हे प्रयत्न कितपत यशस्वी होतील हि गोष्ट ब्रीच प्रेग्नन्सीचे कारण काय आहे यावर अवलंबून असते. गर्भात बाळ उलट स्थितीमध्ये असल्यास जर स्त्री ऑपरेशन करू इच्छित नसेल तर एकदा तिने डॉक्टरांचा सल्ला अवश्य घ्यावा आणि जर डॉक्टरांनी नकार दिल्यास अजिबात नॉर्मल डिलिव्हरीचा हट्ट धरू नये.

एसेंशियल ऑईलचा वापर
काही स्त्रियांचा हा दावा आहे की एसेंशियल ऑईल जसे की पुदिनाच्या तेलाने पोटाची मालिश केल्याने बाळ स्वत: फिरून योग्य स्थितीमध्ये येते. हा उपाय वापरून पाहण्यापूर्वी सुद्धा स्त्रीने एकदा डॉक्टरांचा सल्ला घ्यायला हवा. कारण सगळेच एसेंशियल ऑईल गरोदरपणात सुरक्षित मानले जात नाहीत. याशिवाय ब्रीच प्रेग्नन्सी मध्ये काही व्यायाम व योग्य पोझिशन ट्राय करून बाळ योग्य स्थितीत येते असेही म्हटले जाते. लिफ्ट ऐवजी शिड्यांचा वापर केल्याने सुद्धा अनेक स्त्रियांना फरक पडल्याचे जाणवले आहे.